Balkan ponovo postaje rizična tačka za Evropu – ali kriza se još uvijek može spriječiti, piše Ukrinform.
Dok je pažnja Zapada i dalje usmjerena na ruski rat protiv Ukrajine, na Balkanu se pojavljuje još jedno potencijalno žarište. Događaji u Bosni i Hercegovini sve više prevazilaze okvire domaće političke krize i dobijaju širi značaj za evropsku sigurnost.
Ono što civilni posmatrači mogu odbaciti kao “još jedan talas političkih tenzija na Balkanu”, jezikom obavještajnih službi bi se opisal kao klasična operacija utjecaja osmišljena da otvori “drugi front” u destabilizaciji NATO-a i Evrope u cjelini.
Više puta sam radio u ovoj regiji. Balkan je s pravom poznat kao “bure baruta Evrope”: lokalni politički sporovi su više puta eskalirali u krize s dalekosežnim međunarodnim posljedicama. Upravo zato događaji koji se danas odvijaju zaslužuju daleko veću pažnju nego što je trenutno dobijaju.
KRHKI MIR NAKON DEJTONA
Da bismo razumjeli logiku koja stoji iza trenutne krize, potrebno se vratiti u 1995. godinu, kada je uz posredovanje SAD-a potpisan Dejtonski mirovni sporazum. Sporazumom je okončan rat u Bosni i Hercegovini i uspostavljen složeni ustavni okvir izgrađen oko dva konstitutivna entiteta: Federacije Bosne i Hercegovine, koju pretežno naseljavaju Bošnjaci muslimani i Hrvati katolici, i autonomne Republike Srpske, sa administrativnim centrom u Banjoj Luci, koju pretežno naseljavaju pravoslavni Srbi.
Dayton, 21. novembar 1995. / Američko ratno zrakoplovstvo / Narednik Brian Schlumbohm (Javno vlasništvo)
Oba entiteta održavaju vlastite vlade, a istovremeno dijele zajedničke državne institucije, uključujući kolektivno Predsjedništvo, parlament, pravosuđe i ujedinjene oružane snage. Nadzor nad ovim ustavnim poretkom vrši Visoki predstavnik, koji je ovlašten poništiti odluke lokalnih vlasti koje ugrožavaju mirovni sporazum, kao i mirovne snage Evropske unije (EUFOR).
Uprkos stalnim političkim napetostima, ovaj institucionalni okvir je očuvao mir skoro tri decenije.
Međutim, njegove strukturne slabosti sve više iskorištavaju političke snage povezane s Moskvom koje nastoje oslabiti autoritet centralne vlade u Sarajevu.
KAKO RUSIJA ŠIRI SVOJ UTICAJ
Jedan od glavnih saveznika Kremlja u regiji je predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik, dugogodišnji i otvoreni pristalica Vladimira Putina. Redovno putuje u Moskvu i dosljedno koristi svoj politički utjecaj kako bi opstruirao donošenje odluka centralne vlade Bosne i Hercegovine.
Milorad Dodik / Izvor: Wikimedia Commons
Moskva je dosljedno podržavala ove napore politički, diplomatski i putem informacionih operacija. Za Kremlj, svaka eskalacija na Balkanu služi strateškoj svrsi: preusmjeravanju pažnje, resursa i političkog fokusa Evrope i NATO-a sa ruskog rata protiv Ukrajine.
Kako bi podržale ovu strategiju, ruske obavještajne službe su navodno uspostavile infrastrukturu unutar Republike Srpske osmišljenu da olakša ono što se često opisuje kao “salami secesija” – postepenu eroziju državnog suvereniteta kroz postepene korake, a ne potpunu deklaraciju o nezavisnosti.
Tokom 2026. godine, vlasti u Banjoj Luci su sistematski odbacivale presude Ustavnog suda Bosne i Hercegovine i bojkotovale rad centralnih institucija zemlje. Sljedeći logičan korak mogao bi biti pokušaj ponovnog uspostavljanja odvojene vojske za Republiku Srpsku – potez koji bi direktno prekršio Dejtonski mirovni sporazum iz 1995. godine.
Istovremeno, psihološki pritisak postao je još jedan instrument utjecaja. Jedan primjer bilo je masovno policijsko ispitivanje 26 zaposlenika Memorijalnog centra Srebrenica nakon objavljivanja izvještaja o poricanju genocida. Čini se da takve akcije imaju za cilj pokazati lokalnom bošnjačkom stanovništvu da centralna vlada u Sarajevu nije sposobna garantirati njihovu sigurnost.
Paralelno s tim, navodno se formira paravojna rezerva. Pod okriljem “pravoslavnih bratstava”, motociklističkih klubova i sportskih organizacija, navodno je formirana mreža radikalnih aktivista. Prema sigurnosnim procjenama, mnogi su prošli obuku od ruskih instruktora i spremni su učestvovati u oružanim provokacijama duž etničkih linija razdora u Bosni i Hercegovini.
Još jedna važna komponenta ruskog utjecaja na Balkanu je njena opsežna obavještajna, informaciona i sajber infrastruktura. U blizini sela Radenka, organi za provođenje zakona otkrili su objekte u kojima su, prema istražiteljima, ruski instruktori obučavali radikalne grupe za izvođenje masovnih nereda. Među privedenima tokom istrage bili su i ruski državljani.
Posebnu ulogu igra Rusko-srpski humanitarni centar u Nišu, koji su zapadni stručnjaci više puta identificirali kao moguće središte za obavještajne podatke i koordinaciju operacija u Bosni i Hercegovini.
U međuvremenu, veliki sajber napadi se nastavljaju nesmanjenom žestinom. Pripisuju se ruskim hakerskim grupama Midnight Blizzard i Forest Blizzard. Samo Beogradski centar za sigurnosnu politiku (BCBP) zabilježio je više od 28.000 takvih napada. Njihovu sajber aktivnost prati informativna kampanja provedena putem medija poput RT Balkan i drugih propagandnih mreža povezanih s ruskim obavještajnim službama.
PROJEKAT “SRPSKI SVIJET”
Destabilizacija Bosne i Hercegovine nije isključivo rezultat ruskog utjecaja. Zvanični Beograd također ima vlastiti strateški interes u podsticanju separatističkih tendencija unutar Republike Srpske. Ovaj pristup je ukorijenjen u konceptu “Srpskog svijeta”, koji mnogi analitičari smatraju savremenom političkom reinterpretacijom ideje Velike Srbije.
Za političko rukovodstvo Srbije, Republika Srpska ostaje važan instrument regionalne politike. Perspektiva njenog konačnog otcjepljenja od Bosne i Hercegovine može poslužiti kao dodatna poluga u pregovorima sa Briselom i Vašingtonom, posebno u kontekstu pitanja Kosova.
Istovremeno, proširenje saradnje u oblasti infrastrukture, ekonomskog razvoja i sigurnosti između Srbije i Republike Srpske stvara sve više integriran politički i ekonomski prostor, čak i bez ikakvih formalnih promjena međunarodno priznatih granica.
Ruska pravoslavna crkva također igra značajnu ulogu u unapređenju utjecaja Moskve na Balkanu kroz blisku saradnju sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Religijska retorika se koristi za promociju narativa o zajedničkoj panslavenskoj i pravoslavnoj civilizaciji kojoj navodno prijete Zapad i NATO. U tom okviru, separatističke ambicije rukovodstva Republike Srpske predstavljene su ne kao kršenje međunarodnog prava, već kao borba za odbranu “tradicionalnih vrijednosti” i pravoslavne vjere.
Vjerske institucije su također postale važan instrument ruskog utjecaja u regiji. Pod okriljem hodočasničkih centara, kulturnih fondacija i vjerskih izložbi, navodno djeluju mreže povezane s ruskim obavještajnim službama unutar Republike Srpske.
Bliske veze između manastira i vjerskih bratstava u Rusiji i Republici Srpskoj olakšavaju tajno finansiranje, transfer logističke podrške i raspoređivanje ruskih operativaca pod krinkom “monaha” ili “hodočasnika”.
Uzeti zajedno, ovi događaji povećavaju rizik od obnove krize u Bosni i Hercegovini.
MOGUĆI SCENARIJI ESKALACIJE I PREVENTIVNE MJERE
Sve veći broj pokazatelja ukazuje na to da se situacija približava kritičnoj tački.
Većina analitičara identificira Brčko Distrikt kao najvjerovatniju tačku sukoba. Distrikt dijeli Republiku Srpsku na istočni i zapadni dio i ostaje pod direktnom vlašću centralne vlade Bosne i Hercegovine, kao i pod nadzorom međunarodne zajednice.
Među scenarijima o kojima stručnjaci za sigurnost najčešće raspravljaju je pokušaj srpskih snaga da uspostave kopneni koridor kroz Brčko, fizički povezujući dva dijela Republike Srpske.
Svaki pokušaj promjene statusa quo silom neizbježno bi imao međunarodne posljedice. S obzirom na to da je susjedna Hrvatska članica NATO-a, takav scenarij bi gotovo sigurno prisilio Alijansu da pojača svoje vojno prisustvo na Balkanu, preusmjeravajući resurse i stratešku pažnju s baltičke regije i istočnog krila NATO-a.
Sprečavanje nove krize bilo bi daleko jeftinije od upravljanja krizom nakon što ona izbije. To zahtijeva jačanje međunarodnog sigurnosnog prisustva u najranjivijim područjima Bosne i Hercegovine, povećanje sankcija protiv onih koji potkopavaju Daytonski okvir i proširenje obavještajne saradnje među evropskim partnerima kako bi se suprotstavilo ruskim operacijama utjecaja.
Ne smije se dozvoliti da Balkan izblijedi iz evropskog strateškog fokusa. Historija je više puta pokazala da krize u regiji rijetko ostaju ograničene na samu regiju. Sprečavanje da Bosna i Hercegovina postane još jedno polje za geopolitičku konfrontaciju Rusije sa Zapadom stoga nije samo regionalni imperativ, već i pitanje evropske sigurnosti.
Mykola Zencev, stručnjak za međunarodnu sigurnost, general-major (u penziji) iz rezervnog sastava
