“Izuzetno neprijateljsko okruženje” za aktiviste i novinare u entitetu RS
“Namjerna politika delegitimizacije kritike vlasti”
Branioci ljudskih prava, aktivisti civilnog društva i nezavisni novinari u Republici Srpskoj kontinuirano se suočavaju s onim što međunarodni izvještaji opisuju kao „izuzetno neprijateljsko okruženje“. Prema nalazima organizacija za zaštitu ljudskih prava, ove grupe su redovno izložene verbalnim prijetnjama, organizovanim kampanjama uznemiravanja u digitalnoj i fizičkoj sferi, te agresivnim i dugotrajnim strategijama diskreditacije. Posebno zabrinjava činjenica da su u te kampanje uključeni i najviši javni zvaničnici, čime se stvara atmosfera nekažnjivosti i sistemskog pritiska na svaki oblik neslaganja sa zvaničnom politikom entiteta.
Istovremeno, marginalizovane grupe, uključujući romsku zajednicu i pripadnike takozvanih „nekonstitutivnih naroda“, i dalje trpe institucionalnu diskriminaciju. Pravna zaštita za žrtve rodno zasnovanog nasilja ostala je krajnje neujednačena u različitim dijelovima zemlje, što ukazuje na duboke podjele u vladavini prava i pristupu pravdi.
Politička nestabilnost i urušavanje ustavnog poretka
Bosna i Hercegovina uronjena je u dugotrajnu političku nestabilnost koja se manifestuje kroz blokadu rada državnih institucija i kontinuirane secesionističke prijetnje. Politička kriza eskalirala je nakon što je državno pravosuđe izreklo presudu protiv najvišeg zvaničnika Republike Srpske zbog nepoštovanja i neizvršavanja odluka institucije visokog predstavnika međunarodne zajednice.
Reakcije vlasti u Republici Srpskoj na ovu presudu uključivale su odbacivanje nadležnosti državnog suda, donošenje zaključaka o nepriznavanju pravosudnih odluka i najave sprovođenja referenduma o pitanjima koja izlaze iz okvira entitetskih nadležnosti. Međunarodni partneri su ove poteze okarakterisali kao direktan udar na vladavinu prava i Dejtonski mirovni sporazum, upozoravajući da takve radnje vode daljoj eskalaciji i produbljivanju političke i bezbjednosne krize.
Pravni okvir usmjeren protiv civilnog društva
Posebnu zabrinutost izaziva usvajanje zakonodavnog okvira u entitetu RS koji omogućava etiketiranje nevladinih organizacija kao „agenata stranog uticaja“. Ova regulativa uvodi pojačan nadzor, dodatne administrativne barijere i stvara ozračje kriminalizacije rada organizacija koje se bave zaštitom ljudskih prava, borbom protiv korupcije ili zagovaranjem demokratskih reformi.
Uz to, u krivično zakonodavstvo uvedeno je novo djelo koje sankcioniše „nepoštovanje ili neizvršavanje odluka institucija“. Iako naizgled neutralno, ovo djelo se, prema ocjenama nezavisnih pravnih stručnjaka i organizacija civilnog društva, može koristiti kao instrument za gušenje slobode izražavanja i kažnjavanje kritičkog mišljenja. Specijalni izvjestilac Ujedinjenih nacija ocijenio je da ovakve zakonske inicijative predstavljaju „dio namjerne politike delegitimizacije kritike vladajuće strukture“ te pokušaj da se „dodatno demonizuje i suštinski oslabi civilno društvo“.
Pritisci na medijsku scenu i slučajevi hapšenja
Medijski prostor u Republici Srpskoj obilježen je konstantnim pritiscima i selektivnom primjenom zakona. Zabilježeni su slučajevi hapšenja novinara pod optužbama za „odavanje tajnih informacija“, i to neposredno nakon objava koje su se ticale navodne korupcije u policijskim i pravosudnim strukturama. Naknadne odluke sudskih instanci, koje su konstatovale da ne postoje osnovi sumnje da je počinjeno krivično djelo, ukazuju na to da ovakvi postupci često imaju funkciju zastrašivanja i slanja poruke uređivačkim politikama koje odstupaju od narativa vlasti.
Negiranje genocida i kultura nekažnjivosti ratnih zločina
Izvještaji međunarodnih organizacija za ljudska prava i dalje ukazuju na raširenu praksu javnog negiranja genocida i veličanja osuđenih ratnih zločinaca. Iako je pravosuđe na državnom nivou izreklo osuđujuću presudu za djelo podsticanja nacionalne, rasne i vjerske mržnje putem negiranja genocida i glorifikacije ratnih zločinaca, takve presude su rijetke i nailaze na oštro protivljenje političkih elita u jednom dijelu zemlje.
Kontinuirano negiranje sudski utvrđenih činjenica o genocidu i ratnim zločinima, uključujući i od strane izabranih zvaničnika, produbljuje etničke podjele, onemogućava proces pomirenja i nanosi nesagledivu bol porodicama žrtava. Više od nekoliko hiljada osoba i dalje se vodi kao nestalo iz perioda oružanog sukoba, što ostaje jedna od najbolnijih i neriješenih rana bh. društva.
Diskriminacija i erozija zaštitnih mehanizama
Izvještaji upozoravaju i na zakonske izmjene kojima se iz anti-diskriminacionog okvira uklanja pojam „rodnog identiteta“ kao zaštićene kategorije. Stručnjaci upozoravaju da ovakvi potezi mogu oslabiti postojeće mehanizme zaštite za ranjive grupe i poslati signal da su napadi na osnovu rodnog identiteta društveno prihvatljivi.
Pitanje političkih prava građana koji ne pripadaju nijednom od tri „konstitutivna naroda“ ostaje i dalje otvoreno i neriješeno. Presude Evropskog suda za ljudska prava koje se odnose na eliminaciju diskriminacije u izbornom procesu (poput slučaja Sejdić-Finci) decenijama ostaju neprovedene, što BiH svrstava među zemlje sa najdužim neizvršenjem presuda tog suda.
Neujednačena zaštita od nasilja
Iako postoje određeni pomaci u zakonodavstvu pojedinih administrativnih jedinica, poput priznavanja femicida i usvajanja zakona o zaštiti od nasilja u porodici, primjena tih zakona u praksi ostaje krajnje neujednačena. Zabilježen je i porast digitalnog nasilja i uznemiravanja na internetu, posebno usmjerenog protiv žena u javnom prostoru i aktivistkinja. Međunarodna tijela pozivaju vlasti da pojačaju napore u borbi protiv ove pojave i osiguraju adekvatnu zaštitu i podršku žrtvama.
