Donacije političkim strankama BiH otvorile vrata milionskim poslovima
Donacije političkim strankama BiH često predstavljaju unosnu predulaznicu u sistem javnih nabavki. Analiza podataka pokazuje da su pojedini donatori, nakon finansiranja stranaka, dobijali javne ugovore višestruko veće vrijednosti od uloženog novca.
Političke partije u Bosni i Hercegovini primile su u posljednjih osam godina više od 13 miliona konvertibilnih maraka donacija. Zanimljivo je da je svaka peta marka stigla sa računa privatnih preduzeća. Mnoga od tih preduzeća kasnije su dobijala unosne poslove sa javnim sektorom, piše Transparentno.
Prema podacima platforme Integrity Watch BiH, od 2019. do 2025. godine dodijeljena su 32.973 tendera firmama koje su finansijski pomagale političke stranke. Vrijednost tih poslova prelazila je i 20 miliona maraka. Stoga, platforma koju je pokrenuo Transparency International u BiH otvara pitanje da li formalno skromne donacije zapravo predstavljaju svojevrsnu ulaznicu u sistem javnih nabavki.
Konkretni primjeri: Od donacija do milionskih ugovora
Analiza pojedinačnih slučajeva jasno pokazuje obrazac ponašanja. Donacije političkim strankama BiH se u nekoliko navrata direktno poklopile sa dobijanjem velikih poslova.
Jedan od najvećih donatora je biznismen iz Tuzle, Azmir Husić. Njegovo preduzeće “Heez transport” krajem 2022. godine uplatilo je Stranci demokratske akcije (SDA) donaciju od 50.000 KM.
Nedugo nakon njegovog prelaska u SDA, “Heez transport” počinje dobijati milionske ugovore u Rudniku uglja Kreka. Od januara 2022. godine do danas sklopljene su desetine poslova ukupne vrijednosti veće od 10,6 miliona KM. Najveći među njima, vrijedan 5,24 miliona KM, zaključen je za otkopavanje otkrivke.
Također, sličan primjer dolazi iz Brčko distrikta. Vlasnik firme “Braco i sinovi”, Željko Vrkačević, u dva navrata donirao je ukupno 13.000 KM Ujedinjenoj Srpskoj. Ta stranka, predvođena Nenadom Stevandićem, dio je vladajuće koalicije u Republici Srpskoj.
Njegova firma je potom Vladi Republike Srpske prodala kazino hotel “Theatrum” za 36 miliona KM. Objekt je kasnije preuređen u “Srpsku kuću”. Ovaj slučaj dobija dodatnu političku dimenziju jer je brat vlasnika, Dražen Vrkačević, poslanik u Skupštini Brčko distrikta.
Među najvećim finansijerima nalazi se i Milan Šuvak, vlasnik preduzeća “Šumil” iz Kozarske Dubice. On finansijski podržava Narodnu partiju Srpske (NPS) Darka Banjca. Šuvak je tokom 2022. godine uplatio 19.990 KM. U isto vrijeme njegovo preduzeće postalo je dominantan izvođač radova u Banji Mlječanica, čiji je direktor upravo Banjac. Ukupna vrijednost tih poslova procjenjuje se na oko 18 miliona KM.
Zakonska regulativa i promjena modela finansiranja
Zakonom je zabranjeno finansiranje političkih partija od firmi koje direktno posluju sa organima izvršne vlasti. Međutim, praksa pokazuje da se ova zabrana često zaobilazi.
Zbog brojnih prijava Centralnoj izbornoj komisiji BiH, pojedine stranke su morale vraćati novac donatorima. Posljedično, dio njih je prestao u finansijskim izvještajima prijavljivati pravna lica kao donatore. Umjesto kompanija, u izvještajima su počele dominirati donacije fizičkih lica. Zanimljivo je da je prošle godine podrška privrednika gotovo potpuno izostala. Glavni finansijeri stranaka postali su stranački funkcioneri i javni zvaničnici.
Tokom 2025. godine političkim partijama u BiH donirano je ukupno 2,26 miliona KM kroz 1.366 pojedinačnih uplata. Ovi podaci su objavljeni na stranici Centralne izborne komisije BiH.
Baza Integrity Watch BiH pokazuje da priliv novca značajno raste u izbornim godinama. Nasuprot tome, u periodima bez izbora intenzitet donacija drastično opada.
Posebno je indikativno da je od ukupnog prošlogodišnjeg iznosa, čak 1,8 miliona KM završilo kod stranaka iz Republike Srpske. Stranke iz Federacije BiH prikupile su svega oko 465.000 KM.
Najviše novca prikupio je Savez nezavisnih socijaldemokrata (SNSD), ukupno 427.220 KM. Najveći pojedinačni donator bio je Zoran Tegeltija, direktor Uprave za indirektno oporezivanje BiH. On je u novembru uplatio 10.000 KM. Slijede drugi visoki funkcioneri i direktori javnih preduzeća sa iznosima od po 5.000 do 9.000 KM.
Donacije strankama iz Federacije BiH i ukupni rekorderi
Kada je riječ o strankama iz Federacije, najviše donacija prikupila je Hrvatska demokratska zajednica (HDZ). Oni su kroz 105 donacija prikupili 156.433,90 KM. Stranka demokratske akcije (SDA) je druga sa ukupno 90.116,80 KM. SDA je ujedno jedna od rijetkih partija koja je i dalje primala donacije privatnih preduzeća, u iznosu od 10.400 KM.
Kada saberemo podatke od 2018. godine do danas, SDA je ubjedljivo prva po ukupnim donacijama. Prikupili su 2.321.016,59 KM. Na drugom mjestu je SNSD sa 1.195.736,30 KM, dok je treća Ujedinjena Srpska.
Platforma Integrity Watch BiH, osim donacija političkim strankama BiH, prati i javne nabavke te imovinske kartone zvaničnika. Ona omogućava građanima jasan uvid u trošenje javnog novca i izvore finansiranja političkih partija.
