Ostavka dvoje međunarodnih eksperata i povlačenje finansijske podrške Evropske unije. To je cijena odluke koju je donijelo Visoko sudsko i tužilačko vijeće Bosne I Hercegovine, tijelo koje bira i prati rad sudija i tužilaca, nakon usvajanja pravilnika kojim su izmijenili sistem provjere imovine nosilaca pravosudnih funkcija.
Ovaj sistem je uspostavljen prije nešto više od godinu dana kao jedan od ključnih antikorupcijskih mehanizama i važan uslov na evropskom putu Bosne i Hercegovine, piše Radio Slobodna Evropa. Finansirala ga je Evropska unija, bez čijeg znanja je pravilnik izmijenjen.
Izmjene se odnose na ulogu i izbor vanjskih eksperata koji nadziru rad sistema, zbog čega je krajem maja iz Evropske komisije poslan dopis VSTV-u, te Ministarstvu pravde Bosne i Hercegovine.
Iz Brisela upozoravaju da su izmjenama narušeni nezavisnost i kredibilitet kontrole, te ističu da bi cijela situacija mogla uticati i na evropski put zemlje.
Iz VSTV-a odgovaraju da “samo provode zakon i insistiraju na pravu da upravljaju sistemom za koji snose odgovornost”.
Obaveza prijave i kontrole imovine sudija i tužilaca uvedena je izmjenama Zakona o VSTV-u BiH koje su usvojene početkom 2024.
Prema podacima VSTV-a izvještaj o imovini je podnijelo 99 odsto od oko 1.500 sudija i tužilaca koliko ih ima na svim nivoima u Bosni i Hercegovini.
Šta EU konkretno zamjera i zahtijeva?
U Delegaciji Evropske unije u Bosni i Hercegovini za Radio Slobodna Evropa potvrdili su da je generalni direktor Evropske komisije za susjedstvo i pregovore o proširenju Gert Jan Koopman 29. maja uputio dopis VSTV-u BiH, u kojem se traži povlačenje izmjena pravilnika o imovinskim kartonima i hitno usaglašavanje novog okvira za nadzor.
“Evropska unija ne vidi mogućnost nastavka finansijske podrške programu nakon isteka postojećeg aranžmana, ukoliko VSTV BiH ne povuče ove izmjene i bez odlaganja ne uspostavi smislen, zajednički usaglašen operativni okvir”, ističe se u odgovoru za RSE.
Dodaje se i da je VSTV usvajanjem izmjena pravilnika u aprilu 2026. godine jednostrano promijenio ranije dogovoreni sistem, čime je prekršen sporazum sa EU.
Odluka je donesena, kako navode, uprkos upozorenjima iz Brisela da bi takav potez mogao negativno uticati na efikasnost, kredibilitet i nezavisnost sistema kontrole imovine sudija i tužilaca.
“Evropska komisija posebno naglašava da su nove odredbe oslabile program vanjskog praćenja, koji je upravo EU uspostavila i finansirala kako bi se osigurala nezavisna kontrola. Kao posljedica, nakon isteka ugovora početkom juna, program nije obnovljen, a angažovani vanjski eksperti podnijeli su završni izvještaj i ostavke”, naveli su u Delegaciji EU u BiH.
EU dodatno upozorava da će pitanje međusobnog povjerenja i saradnje imati uticaj na buduće finansiranje VSTV-a, ali i na širi proces evropskih integracija.
Ističe se i kako je u dopisu bh. institucijama navedeno da ovakav razvoj događaja predstavlja “ozbiljan rizik” koji bi mogao negativno uticati na napredak Bosne i Hercegovine na njenom evropskom putu.
Šta kažu u VSTV?
U Visokom sudskom i tužilačkom vijeću BiH (VSTV) za Radio Slobodna Evropa nisu odgovorili hoće li povući izmjene Pravilnika o provjeri imovine sudija i tužilaca, kako to zahtijeva Evropska komisija.
Umjesto toga, istakli su da kao nezavisna institucija “prihvataju samo jezik argumenata”, te ističu da “neće pristajati na mijenjanje stavova uslijed eventualnih prijetnji ili ucjena”.
Braneći sporne izmjene, iz Vijeća tvrde da im je cilj bio povećanje transparentnosti i kvaliteta sistema, uključujući javne pozive, strožije kriterije i komisijsku provjeru stručnjaka.
Naglašavaju i da su, iako su zakonski jedini nadležni za izbor eksperata, “većinsku ulogu prepustili Evropskoj uniji”, kroz komisiju u kojoj EU delegira dva od tri člana.
“VSTV BiH je izmjenama Pravilnika osigurao formiranje tročlane komisije koja vrši proces provjere kvalifikacija kandidata. Iako je VSTV BiH po zakonu jedini nadležan za angažovanje stručnjaka, VSTV BiH se opredijelio da većinsku ulogu u tom procesu prepusti međunarodnom partneru, Evropskoj uniji, koja u toj tročlanoj komisiji ima pravo delegiranja dva člana komisije u potpunosti samostalno, dok se VSTV BiH odlučio imati manjinski udio u članstvu komisije sa svega jednim članom”, navodi se u odgovoru na upit RSE.
Na optužbe da je prekršen sporazum s Evropskom komisijom, VSTV odgovara da djeluje “isključivo u skladu sa zakonom, a ne na temelju hirovitosti i samovolje”.
Govoreći o mogućem prekidu finansiranja, u VSTV kažu da rad Odjela za provjeru imovine finansira država, dok EU finansira samo savjetodavne stručnjake.
U tom kontekstu ističu da će, i ukoliko se finansiranje obustavi, sistem ostati funkcionalan, te da će u procesu angažmana “i dalje značajan broj stručnjaka biti iz Evropske unije”, kroz otvorene i transparentne procedure.
Iz Ministarstva pravde BiH nisu odgovorili na upit RSE o upozorenjima iz EU.
VSTV pokušava ‘preuzeti kontrolu nad vlastitim nadzorom’
Izmjenama pravilnika o provjeri imovine sudija i tužilaca Visoko sudsko i tužilačko vijeće BiH pokušava preuzeti kontrolu nad mehanizmima koji bi trebali nadzirati njegov rad, ističe za Radio Slobodna Evropa izvršna direktorica Transparency Internationala u BiH Ivana Korajlić.
Zbog toga su kritike iz EU opravdane, dodaje ona, te ocjenjuje da se posljednjim izmjenama suštinski mijenja koncept reforme, koja je prvobitno predviđala nezavisan nadzor nad radom Odjela za provjeru imovine, kako bi se osigurali veća transparentnost i odgovornost.
“Ono što je bilo zamišljeno kao vanjski faktor koji će pratiti rad odjela, sada je VSTV potpuno preuzeo pod svoju kontrolu, čime se smanjuje nivo odgovornosti i transparentnosti”, navela je Korajlić u izjavi za Radio Slobodna Evropa.
Podsjeća da su izmjene Zakona o VSTV-u uvedene kako bi se uspostavio novi, otvoreniji sistem kontrole imovinskih kartona, uz angažman međunarodnih stručnjaka koje finansira Evropska unija. Upravo taj element vanjskog nadzora, dodaje, sada je doveden u pitanje.
“Jednostavno se želi smanjiti bilo kakav uvid u rad i preuzeti kontrola nad procesom sopstvene odgovornosti”, rekla je Korajlić.
Ona upozorava da bi ovakve odluke mogle imati šire posljedice, uključujući ugrožavanje odnosa s Evropskom unijom, koja je finansirala uspostavu sistema vanjskog nadzora.
“Da bi zadržao kontrolu i onemogućio nadzor, VSTV je bio spreman ući u direktni sukob sa Evropskom unijom i ugroziti i pitanje vlastitog finansiranja”, istakla je.
Korajlić podsjeća da je raniji sistem bio netransparentan, bez stvarne kontrole i provjere imovinskih kartona, zbog čega je i uveden novi model sa nezavisnim monitoringom.
Međutim, kako navodi, i dalje su prisutni otpori unutar pravosuđa prema takvim promjenama.
Inače, reforma pravosuđa jedan je od ključnih uslova na putu Bosne i Hercegovine ka članstvu u Evropskoj uniji, pri čemu se poseban naglasak stavlja na jačanje integriteta i odgovornosti sudija i tužilaca.
U tom kontekstu, uspostavljanje sistema prijave i provjere imovine prepoznato je kao važan antikorupcijski mehanizam i test stvarne spremnosti institucija da osiguraju transparentnost.
Evropska unija insistira da ovaj sistem bude nezavisan, kredibilan i podložan vanjskom nadzoru, kao dio šire reforme vladavine prava.
I u posljednjem izvještaju Evropske komisije o BiH navodi se da je napredak u pravosuđu ograničen i da postoje “trajni i očigledni znaci pogoršanja” koji zahtijevaju hitne mjere za jačanje integriteta i povratak povjerenja javnosti.
Istovremeno se upozorava da loše funkcionisanje pravosudnog sistema i političko uplitanje nastavljaju potkopavati borbu protiv korupcije, koja i dalje daje slabe rezultate, uz selektivno i netransparentno procesuiranje slučajeva od javnog interesa.
