2026. – Godina odluke: Hoće li litij Majevice pokrenuti Bosnu ili podijeliti društvo?
Bosna i Hercegovina stoji pred potencijalno najvažnijom ekonomskom odlukom u poslijeratnoj istoriji. Na planini Majevici, ispod borovih šuma i mirnih sela, leži jedno od najbogatijih evropskih nalazišta litija – ključnog metala za tranziciju na zelenu energiju. Vrijednost mineralnog blaga, koje pored litija uključuje ogromne količine borata, kalija i magnezija, procjenjuje se na više milijardi eura.
Iako koncesija još uvijek nije zvanično odobrena, 2026. godina postaje presudna. Investitori, na čelu sa švicarskom kompanijom Arcore AG uz ključno finansijsko i političko partnerstvo Mađarske, već najavljuju početak eksploatacije do kraja godine. Njihova vizija je jasna: litij iz Lopara putovat će u Njemačku na preradu, snabdijevajući evropsku autoindustriju i ostvarujući strateški san Mađarske o postajanju centra za proizvodnju baterija.
Međutim, na putu ka toj viziji stoji duboka provalija društvenih podjela.
Vlasti na entitetskom nivou projekt vide kao istorijsku šansu za razvoj, investicije i plasman BiH na mapu strategkih globalnih lanaca snabdijevanja. Nedavne izmjene zakona, koje donos odluke sa lokalnog na entitetski nivo, pokazuju namjeru da se projekt ubrza.
S druge strane, za stanovnike Lopara i ekološke aktiviste, riječ je o istorijskoj opasnosti. Strah od zagadjenja podzemnih voda, upotrebe sumporne kiseline i trajnog uništavanja prirodnog i turističkog potencijala Majevice pokreće otpor. Njihov argument je snažan: zašto rizikovati neponovljivu prirodnu baštinu za privremenu ekonomsku dobit, posebno nakon što su slični projekti, poput onog Rio Tinta u Srbiji, zaustavljeni upravo zbog ekoloških posljedica?
Dakle, suštinsko pitanje nije samo tehničko ili ekonomsko, već filozofsko: kakav razvoj želi Bosna i Hercegovina?
Hoće li prihvatiti model “žrtvovanja” jednog kraja za opšti napredak, koji nude investitori? Ima li društvo kapaciteta da nadgleda i kontroliše tako kompleksan i rizičan tehnološki proces? I, konačno, ko će zaista profitirati – lokalna zajednica, entitet ili strane kompanije i njihovi politički partneri?
Odluka o Majevici nije samo o litiju. To je test zrelosti za bosansku državu, njen kapacitet za transparentno upravljanje resursima, zaštitu javnog interesa i balansiranje između prividno isključivih ciljeva – ekonomskog preporoda i očuvanja životne sredine.
Odgovor, koji bi mogao krenuti formalnim putem već u narednim mjesecima, oblikovat će budućnost ne samo regije Majevice, već i ekonomsku i ekološku sliku cijele zemlje na decenije unaprijed.
