Političke stranke u Bosni i Hercegovini finansije crpe najviše iz javnih izvora finansiranja, piše Mediacentar Sarajevo.
Uvid u finansijske izvještaje dostavljene Centralnoj izbornoj komisiji Bosne i Hercegovine (CIK) pokazuje da su ostali prihodi i doznake iz javnih izvora finansiranja u odnosu jedan naprema četiri.
Prihodi od članarine i imovine, priloga fizičkih i pravnih lica, nenovčanih donacija, uz račune koje stranke nisu imale obavezu platiti, godišnje iznose oko pet miliona konvertibilnih maraka. Doznake iz budžeta svih nivoa vlasti na godišnjem nivou u rasponu su od 18 do 23 miliona konvertibilnih maraka.
U periodu od 2004. godine do 2024. godine, političkim subjektima u Bosni i Hercegovini doznačeno je 397,97 miliona konvertibilnih maraka iz budžeta različitih nivoa vlasti. Uz 18,25 miliona konvertibilnih maraka doznačenih iz istih izvora 2025. godine, ukupan iznos premašuje 416,22 miliona konvertibilnih maraka. U to, naravno, ne spadaju lična primanja i dodaci koji se isplaćuju javnim funkcionerima i službenicima javne uprave.
Najveći rashodi političkih subjekata su režijsko-administrativni troškovi i troškovi propagande. Odnos tih troškova nije isti u svim političkim subjektima. Ipak, prema finansijskim izvještajima stranaka u 2022. godini, 2024. godini i 2025. godini, na propagandu ide od trećine do polovine ukupnih rashoda. U te rashode ubrajaju se troškovi štampanja plakata i plakatiranja, troškovi oglašavanja u štampanim i elektronskim medijima, troškovi internet oglašavanja, troškovi organizacije i održavanja predizbornih skupova, troškovi štampanja, umnožavanja i slanja predizbornog materijala biračima i ostali troškovi propagande.
Dok pojedini politički subjekti novac za propagandu uopšte ne troše, troškovi pojedinih vidno premašuju iznos od milion konvertibilnih maraka samo u izbornoj kampanji. Kako to utiče na građane i medije? Kome se obraćaju, kako se obraćaju i šta prezentuju političari? Šta društvo dobija za taj novac? Postoji li dominantni šablon za postizanje vidljivosti, dostupnosti poruka biračima? O tome za Mediacentar govore Vuk Vučetić, komunikolog i univerzitetski profesor te Tamara Miščević, politologinja i aktivistkinja Udruženja građana „Oštra Nula“ iz Banjaluke.
Stari konflikti, novi status quo?
Komunikacija koja je izrazito konfliktna, personalizovana i usmjerena na kratkoročno privlačenje pažnje jedan je od dominantnih obrazaca političkog komuniciranja u Bosni i Hercegovini, ocjenjuje Vučetić. Umjesto da dominiraju rasprave o konkretnim javnim politikama, ekonomskim programima ili razvojnim strategijama, javni prostor često je ispunjen sukobima među političkim liderima, međusobnim optužbama i političkim nadmetanjem koje ima više simbolički nego programski karakter, ocjenjuje naš sagovornik. Stalno održavanje političkih tenzija kroz proizvodnju konflikta politički akteri koriste da bi mobilisali vlastite pristalice i zadržali pažnju medija, upozorava on.
„Politička komunikacija postaje sredstvo političke mobilizacije, a manje prostor za argumentovanu raspravu i traženje rješenja. Dodatni problem predstavlja činjenica da se politika sve više prilagođava medijskoj logici. Usljed medijatizacije politike, političari nastoje kreirati poruke koje će privući pažnju medija i korisnika društvenih mreža. Zbog toga prednost često imaju kratke, emocionalne i konfliktne izjave koje mogu proizvesti veliki broj reakcija, dok složena objašnjenja i argumenti ostaju u drugom planu“, kaže Vučetić.
Granice između redovnog političkog djelovanja i predizborne komunikacije postaju sve manje vidljive jer politički akteri kontinuirano nastoje održavati pažnju javnosti, graditi vlastiti imidž i mobilisati birače, tvrdi naš sagovornik. Politički spektakl često je važniji od političkog sadržaja, a estradizacija politike je sve izraženija, ocjenjuje.
„Političari danas sve više podsjećaju na zvijezde reality programa, a politička komunikacija poprima karakteristike zabavne industrije. U takvom okruženju pažnja javnosti postaje najvažniji resurs, pa se politički akteri bore za vidljivost često koristeći iste mehanizme kojima se služe medijske zvijezde – provokaciju, sukob, dramatizaciju i personalizaciju“, kaže Vučetić.
Prepucavanja, optužbe, prozivke, uvrede – to danas privlači pažnju medija i publike, s obzirom na to da se političari sve manje obraćaju biračima, a sve više publici političkog spektakla, kaže sagovornik.
„Često nije presudno šta je rečeno, nego koliko je izjava izazvala reakcija, komentara i medijske pažnje. Logika društvenih mreža dodatno podstiče ovakve obrasce jer nagrađuje emocionalan, konfliktan i pojednostavljen sadržaj. Tokom predizborne kampanje ovi procesi postaju još vidljiviji. Retorika se dodatno zaoštrava, povećava se broj međusobnih napada, a politički akteri nastoje dominirati javnim prostorom. Kampanja tako često ne predstavlja period ozbiljne debate o budućnosti zajednice, već vrhunac političkog spektakla u kojem se pažnja birača pokušava osvojiti što upečatljivijim porukama i konfliktima. Razlika između redovne političke komunikacije i predizborne kampanje stoga nije toliko u sadržaju koliko u intenzitetu“, kaže Vučetić.
Posljedica amerikanizacije i medijatizacije politike
Velika izdvajanja za političko oglašavanje posljedica su amerikanizacije i medijatizacije politike, pri čemu masovno prisustvo može služiti kao demonstracija političke snage i resursa, kaže sagovornik.
„Stvara se utisak dominantnosti i široke podrške, što kod dijela birača može proizvesti tzv. bandwagon efekat (uskakanje u voz, op.a.), sklonost da podrže onoga za koga vjeruju da je već pobjednik ili da uživa najveću podršku javnosti”, kaže Vučetić.
Ustaljeni „stranački diskurs“ je nedostatak kulture dijaloga, a svodi se na potenciranje etnonacionalnih tema, okrivljavanje „drugih“ za lošu ekonomsku i političku situaciju, za stanje koje se urušava, kaže Tamara Miščević.
„Političari i političarke se primarno obraćaju najodanijim glasačima iz njihovih etnonacionalnih grupa, i tu, uglavnom, dominira populistička retorika u vidu tzv. zaštite vitalnog nacionalnog interesa, naročito u predizbornoj kampanji. Ono što čini razliku između redovnog komuniciranja i kampanje jeste žustrina navodne odbrane stranačkih ideja i ‘realizacija’, te partijska samopromocija. Te igre političkih prijestolja i prezentacije njihovog navodno mukotrpnog rada i zalaganja svodi se, uglavnom, na promociju njih samih kroz fokusiranje na preskupe infrastrukturne projekte koji se grade godinama, i to donacijama izvana, potom kroz dodijeljenu socijalnu pomoć koja je diskutabilna, i na kraju – kroz navodno rješavanje komunalnih pitanja. Tu su priče o velikom povećanju plata, penzija, socijalnih davanja, kako se ne bi priznala stopa inflacije koja je među najvišim u Evropi“, kaže sagovornica.
Obilna izdvajanja političkih stranaka za propagandu, posebno finansiranje oglašavanja u elektronskim i štampanim medijima, u relativno siromašnoj i nerazvijenoj državi u najmanju ruku su sramna, ocjenjuje Miščević.
„Taj novac je mogao biti preusmjeren na neke bitnije stvari poput povećanja socijalnih davanja, obrazovanje, zapošljavanje mladih koji se jedino pominju tokom predizbornih kampanja, ulaganje u zdravstveni sistem i nabavku skupih lijekova za teško oboljele pacijente, smanjenje lista čekanja / lista smrti. Umjesto svega toga, samo se nastavlja decenijska demagogija“, kaže ona.
Preusmjeravanje novca u kampanju je izuzetno netransparentno i završi u raznim ‘sivim zonama’, a građani time ne dobijaju ništa. Osim osjećaja da su izigrani, razočarani i ismijani, kada shvate na šta se potrošio budžetski novac, kaže naša sagovornica.
„Sama kampanja već odavno ne služi ničem drugom nego razvoju partijske mitomanije zarad dobijanja dodatnih glasova najodanijih partijskih poslušnika i poslušnica“, kaže Miščević.
A spektakl košta
Prema procjeni media monitoring agencije koju je angažovao Transparency International u Bosni i Hercegovini, tokom kampanje za lokalne izbore 2024. godine, političke partije potrošile su u prve tri sedmice najmanje 1,6 miliona konvertibilnih maraka.
„U toku perioda monitoringa zabilježeno je 2.400 reklamnih objava, za šta je utrošeno 1,6 miliona konvertibilnih maraka u oglašavanje i produkciju. Treba naglasiti da u ovaj zbir nisu uključene objave koje nisu bile označene kao plaćeno oglašavanje, ali su imale karakter plaćene promocije. Najčešće se radilo o TV emisijama i intervjuima u štampanim medijima a vrijednost takvih objava se procjenjuje na 1,3 miliona konvertibilnih maraka“, izvijestio je tada TI BiH.
Prema preliminarnoj ocjeni izbornog procesa koji su dali OSCE-ova Kancelarije za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR), Kongres lokalnih i regionalnih vlasti Savjeta Evrope (Kongres) i Evropski parlament (EP), ozbiljan propust zabilježen je upravo u djelovanju Regulatorne agencije za komunikacije (RAK) po pitanju nadzora poštovanja zakona i izricanja kazni za neprofesionalno, neetično, nefer izvještavanje elektronskih medija.
„RAK, uprkos višestrukim preporukama ODIHR-a, nije provodio praćenje medijskog izvještavanja o kampanji, a svoju nadzornu funkciju je obavljao isključivo na temelju prigovora. Od 8. maja, kada su izbori raspisani, RAK je zaprimio pet prigovora, od kojih su svi odbijeni, dva prije i tri nakon dana izbora. RAK je propustio da se pozabavi pitanjem neopravdane prednosti koju su dobili političari koji se trenutno nalaze na nekoj javnoj funkciji, a posebno jasnom pristrasnošću u političkom izvještavanju RTRS-a”, navodi se u završnom izvještaju, uz izvještaj o monitoringu rada sedam televizijskih kanala, četiri online portala i tri štampana medija.
Međunarodni posmatrači upozoravaju godinama na opasnost koju demokratiji donosi polarizacija medija, a posebno na ton, izraz i jezik političkog komuniciranja koji dominira u Bosni i Hercegovini.
Neki to vole džaba
Poslije dosad praćenih lokalnih i opštih izbora, Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine objavljivala je izvještaje o prometu posebnog računa za finansiranje izborne kampanje koji se podnosi tri dana prije izbora, te postizborne finansijske izvještaje, bez posebne specifikacije iznosa za troškove propagande. Poseban način evidentiranja tih troškova u segmentima, pa i troškova oglašavanja u štampanim i elektronskim medijima, Centralna izborna komisija primjenjivala je na prijevremenim izborima za predsjednika entiteta Republike Srpske održanim u novembru 2025. godine. Ipak, postizborni finansijski izvještaj još uvijek nije dostupan.
Prema dostupnim podacima kojima raspolaže Centralna izborna komisija, na prijevremenim izborima za predsjednika Republike Srpske dva kandidata s najviše osvojenih glasova nisu potrošila ukupno ni 56.000 konvertibilnih maraka na troškove oglašavanja u štampanim i online medijima. Srpska demokratska stranka (SDS) u izvještaju navodi da njen kandidat na pomenutim izborima nije potrošio niti jednu konvertibilnu marku u troškove oglašavanja u elektronskim i štampanim medijima, a u ukupnoj kampanji tek oko 15.000.
Savez nezavisnih socijaldemokrata (SNSD) u izvještaju navodi da je njegov kandidat potrošio na oglašavanje u elektronskim i štampanim medijima cca 55.000 konvertibilnih maraka, a da je kampanja ukupno koštala 190.347 konvertibilnih maraka. (Precizan troškovnik medijskog oglašavanja Siniše Karana dostupan je u izvještaju, od 20. do 24. stranice). Ipak, prema procjeni Transparency Internationala, kampanja za prijevremene predsjedničke izbore u Republici Srpskoj koštala je – bez finiša – gotovo četiri puta više.
„S obzirom na to da je novim zakonom u Republici Srpskoj izostavljeno finansiranje stranaka iz budžeta, biće značajno vidjeti iz kojih izvora će stranke pokriti troškove kampanje. Transparency International u Bosni i Hercegovini podsjeća da se i ranije pojavljivala značajna razlika između onoga što stranke prijave u izvještajima i stvarnih troškova kampanje, ali se nadležne institucije nisu ozbiljno pozabavile neprijavljenim i potencijalno nezakonitim izvorima finansiranja partija. Samo na prošlim lokalnim izborima, održanim 2024. godine, 15 najvećih stranaka prijavilo je 2,6 miliona konvertibilnih maraka manje troškova u odnosu na našu procjenu, koja je zasnovana na samo četiri segmenta kampanje”, navodi Transparency International u Bosni i Hercegovini.
Dok se troše ogromni iznosi za oglašavanje političkih subjekata, u masovnim medijima izostaju ozbiljne debate „suprotstavljenih“ o javnim politikama, reformama, prioritetima odgovornog upravljanja. Ostaje dilema: da li su građani uskraćeni za ozbiljne analize i sučeljavanja programa, politika i reformi koje nude politički subjekti ili mediji samo izbjegavaju privid razmjene argumenata i vizija koji bi mogao odvesti u dodatno održavanje konflikta suprotstavljenih strana?
